Wielkie poruszenie, czyli struktura tsunami. O ruchach społecznych

Na tle niedawnych wydarzeń społecznych oraz wielkiego poruszenia narodowego w sprawie JOW, warto przyjrzeć się socjologicznej charakterystyce ruchów społecznych jako takich. Przełom, który dokonał się w dziedzinie technologii, w szczególności na gruncie przekazu informacji w społeczeństwie określanym mianem ponowoczesnym, pozwala nam inaczej, niż dotychczas spojrzeć na zjawisko ruchu społecznego. W dobie współczesności jest to zmiana społeczna o wymiarze bardziej makroskopowych, a niżeli zryw społeczny zapoczątkowanym dążeniami ideologicznymi (jak to poniekąd miało miejsce w przeszłości).

Demonstracja przeciwko ACTA w Niemczech. Fot.: Archiwum

Demonstracja przeciwko ACTA w Niemczech. Fot.: Archiwum

Rozwój techniki informacyjnej na skalę globalną daje jednostce niemal nieograniczone możliwości wyrazu, i co ważniejsze: możliwość konfrontowania z ogółem anonimowego społeczeństwa. Twitter czy Facebook działają na ruch społeczny jak katalizator, rozpędzając lub dewaluując nasze dążenia.

Najszerzej ruchy społeczne można określić jako „zbiorowe dążenia ludzi do realizacji wspólnego celu”1. Definicja ta zakłada z góry, że ruch społeczny tworzy grupa osób, a nie jedna osoba (jak to jest na opak rozumiane w stwierdzeniu: ruch społeczny taki a taki  zapoczątkował pan X).

TRUDNY PODZIAŁ RUCHÓW SPOŁECZNYCH

Ogromna różnorodność zbiorowych dążeń określanych mianem ruchów społecznych dość skomplikowanie utrudnia ich jednolitą typologizację. Dość powszechnie stosowanym jest podział na ruchy: rewolucyjne, reformatorskie i ekspresywne.

Ruchy ekspresywne – mają na celu dawanie wyrazu pewnej postawie i tylko w pewnym stopniu, wyjątkowo, mogą przyczynić się do zmiany społeczeństwa, choć nie jest to ich celem. Ten typ ruchów rozprzestrzenił się znacznie w ciągu ostatnich dwudziestu lat, choć jego korzeni można dopatrywać się już wśród przedstawicieli sztuki nowoczesnej; malarstwa ekspresyjnego, wśród pionierów kultury masowej lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, muzyków rockowych, poetów awangardowych, a także gwiazd świata estrady prowadzących niekonwencjonalny tryb życia. Współcześnie przedstawicieli ruchów ekspresywnych można odszukać wśród subkultur oraz podklas społecznych. Przykładem są tutaj hipisi lub bardziej współcześnie tzw. metalowcy i dresiarze.

Ruchy reformatorskie – „ruchy społeczne, obejmujące ograniczone kręgi lub zbiorowości, zmierzające do wprowadzenia pożądanych zmian na drodze ustawodawstwa bądź zmian w systemie organizacji społecznych, bez naruszania istniejącego porządku społecznego”2. Przykładem  niech będzie reformatorski ruch pedagogiczny zapoczątkowany przez J. Deweya na przełomie XIX i XX w. pod nazwą progresywizmu. Skierowany głównie do pedagogów i nauczycieli jak i do teoretyków tychże dyscyplin, charakteryzował się: upodmiotowieniem ucznia w procesie nauczania, stanowił reakcję na formalizm i rygoryzm szkoły tradycyjnej.

Ruchy rewolucyjne – 1) w szerszym znaczeniu są to ruchy polegające na nagłym przejściu z jednego stadium rozwojowego w drugie; zasadniczej zmianie w jakiejś dziedzinie, np. rewolucja przemysłowa;  2) w węższym znaczeniu – radykalna zmiana struktury społecznej, ustroju politycznego, władzy państwowej, systemu ekonomicznego; z reguły gwałtowna, połączona z przemocą i walką zbrojną, niekiedy w postaci procesu pokojowego3. Przykładem takich ruchów są ruchy robotnicze. Dominujący na przełomie XIX i XX w. ruch społeczny, będący skutkiem kapitalistycznej rewolucji przemysłowej i wywołanych przez nią zjawisk (kwestia społeczna jako kwestia robotnicza). U genezy tego ruchu tkwiło doświadczenie i uświadomienie sobie nędzy, niesprawiedliwości oraz krzywdy przez szerokie rzesze ludzi, a także próba przezwyciężenia tego stanu rzeczy przez solidarną samopomoc (akcje pomocy, związki zawodowe), zbiorowy protest (strajki) i działalność partii politycznych (Workingsmen’s Party – USA 1830; SPD – Niemcy 1869; Labour Party – Anglia 1900). Na gruncie wysiłków zmierzających do poprawy społecznego położenia robotników, wywalczenia dla nich politycznych praw (m.in. do udziału w wyborach) oraz podniesienia poziomu oświaty, rozwinął się szeroki ruch, który wśród ludzi upośledzonych społecznie i zależnych od pracy najemnej, przyczynił się do pogłębienia świadomości klasowej. Nierzadko jednak kosztem krwawych starć oraz eksterminacji oponentów (praktyki szczególnie rozpowszechnione w Rosji oraz innych państwach bloku wschodniego).

Równie możliwa jest typologizacja na ruchy: mniejszościowe i większościowe.

Ruchy mniejszościowe, skupiające głównie młodzież, opierają się na swoistej hierarchii wartości, jak ruch na rzecz ochrony środowiska („zieloni”), czy pokoju światowego (pacyfiści). „Często wyrażają one tendencję do tworzenia społeczeństwa alternatywnego i wówczas prezentują radykalne postawy wobec społeczeństwa, w którym powstały”4. Inne ruchy społeczne dążą do zmian w różnych dziedzinach życia, jednakże w ramach istniejącego społeczeństwa globalnego.

Ruchy większościowe mają za cel wyprowadzenie określonego społeczeństwa z  anomii (termin E. Durkheima), która oznacza dezorganizację społeczeństwa wskutek rozkładu wartości i więzi społecznych. W Polsce takim ruchem była „Solidarność” w latach 1980-1981. Ruchy większościowe poszukują nowych wartości i nowych więzi społecznych. W ten sposób zmierzają do przezwyciężenia stanu anomii i do reform ogólnospołecznych.

W ruchach społecznych większościowych i mniejszościowych można wyróżnić pewne fazy: 1) reakcja na kryzys wartości i więzi społecznych, 2) uświadamianie nowych wartości i próby wyjścia z anomii, 3) wystąpienie „proroków”, którzy uświadamiają te nowe wartości, 4) tworzenie nowych więzi w oparciu o uświadamiane wartości. Gdy wspólnota ludzi tworzących ruchy społeczne staje się organizacją, ruch jako taki przestaje istnieć.

ODDZIAŁYWANIE RUCHU SPOŁECZNEGO

Między ruchami społecznymi mogą występować znaczne różnice wynikające z ich relacji do ogólnie rozumianego pojęcia zmiany.

  • Ruch społeczny może być przyczyną zmiany (kiedy się do niej przyczynia lub – jeśli jest przez nią wywołany –  być jej skutkiem).
  • Ruch społeczny może zmierzać do wprowadzenia zmian lub może je hamować.
  • Ruch społeczny może odnosić się do zmian zewnętrznej rzeczywistości lub może dotyczyć zmian samego człowieka.
  • Ruchy społeczne ukierunkowane na społeczeństwo czy na człowieka mogą być cząstkowe lub całkowite (dotyczące ogółu społeczeństwa to zmiany bądź rewolucyjne bądź o charakterze reformowanym).
  • Ruch społeczny może wprowadzać zmiany szybko lub działać na rzecz stopniowego ich wprowadzania, w pierwszym przypadku jest to ruch rewolucyjny, w drugim reformatorski.

Śmiało można stwierdzić, że epoką rozwoju ruchów społecznych był okres przełomu XIX i XX w. Jednakże to dziś są one cechą priorytetową nowoczesnego społeczeństwa, w wielu przypadkach poprzez łatwość powstawania są swoistą formą wyrazu wielu grup społecznych, niektóre ich formy i rodzaje upowszechniają się i stają się nawet swojego rodzaju modą, jest tak choćby z feminizmem, tak było z wcześniej wspomnianym ruchem hipisowskim. Niekiedy nabierają charakteru „ponadczasowego” i są wówczas wyrażane poprzez wszelkie możliwe formy ekspresji.

Ważny wpływ na powstawanie i usprawnianie działań ruchów społecznych ma także podnoszenie się poziomu wykształcenia członków ruchu, a w państwach o rozwiniętym systemie demokratycznym powstawanie ich jest przez ten system ułatwiane.

RUCHY ALTERNATYWNE

Jak zauważa B Szacka: również „indywidualizacja którą przynosi ludziom społeczeństwo nowoczesne, rodzi poczucie wykorzenienia i osamotnienia. Jednym z lekarstw na to zjawisko jest skupianie się i podejmowanie wspólnych działań”5. Ruchy takie pałające chęcią zmiany zaistniałego stanu rzeczy niekiedy są nazywane ruchami alternatywnymi. Są to ruchy społeczne opierające się na wartościach, które nie znajdują dostatecznego miejsca ani w  kulturze, ani w subkulturze globalnego społeczeństwa. Ruchy te są alternatywne w stosunku do otoczenia (kultura, społeczeństwo,  polityka), a co więcej, krytyczne wobec niego. Ruchy te pojawiły się z końcem lat 60-tych i przybrały różne formy w zależności od wartości, które absolutyzowały, przydzielając im szczególne miejsce w hierarchii, np. stosowanie „czystych” technologii, prosty styl życia, zaangażowanie w rozbrojenie i  pokój. Lansowane wartości znajdują się u podstaw podejmowanych inicjatyw i przyczyniają się do tworzenia więzi o charakterze wspólnotowym (face to face). Alternatywne ruchy tworzą ludzie młodzi w nadziei, że przekształcą współczesne społeczeństwa konsumpcyjne w społeczeństwa odpowiadające ich ideałom. Wśród nich spotyka się ruchy inspirowane przez Ewangelię. Upowszechniają one prosty styl życia, odpowiedzialność za dar stworzenia, zaangażowanie w  sprawiedliwość,  solidarność i pokój.

RUCHY PONOWOCZESNE

Z punktu widzenia rozwoju społecznego w okresie nazywanym mianem „ponowoczesnym” wyróżnić można inny jeszcze podział: mianowicie na „nowe” ruchy społeczne i „stare” ruchy społeczne. Ruchy określane mianem „starych” miały podłoże ekonomiczno-polityczne i działały w społeczeństwie gdzie sfera konfliktowości kładła się na rozbieżności w interesach materialnych. Ruchy takie charakteryzowały się podobieństwami co do swojej struktury: były silnie scentralizowane oraz posiadały sztywne struktury. Członkami natomiast byli zwykle ludzie dążący do wspólnego celu, głównie poprawy swojego stanu materialnego. Przykładem takiego typu ruchu jest związek zawodowy.

„Nowe” ruchy społeczne wykazują duże podobieństwo do wcześniej zdefiniowanych ruchów alternatywnych. Podobnie jak tamte przywiązują wagę do sfery społecznej ogółem, a nie do sfery materialnej jak ruchy „stare”. Problemy, które je absorbują to: dyskryminacja rasowa, dyskryminacja ze względu na płeć i religie, wolność słowa, czy w końcu ochrona środowiska, reprezentowana przez bodaj najbardziej znany tego typu ruch ekologiczny Grean Peace. „Nowe” ruchy  charakteryzują się luźną formą powiązań, czego przyczyną może być w głównej mierze to, iż są one zawiązywane przez ludzi młodych często dobrze wykształconych o dążeniach idealistycznych, którzy poprzez zrzeszanie się pragną owe dążenia zaspokoić. Nowe ruchy społeczne wyróżnia jeszcze coś: mianowicie niekonwencjonalne formy protestu jak i „pobudzania” opinii publicznej – znanymi motywami są: przykuwanie się do okupowanych obiektów, również formy nielegalne jak niszczenie cudzej własności, choć Polska jest tu chyba wyjątkiem, ponieważ takie formy protestu spotykane są i wśród „nowych”, jak i „starych” ruchów społecznych.

Manifestacja przeciwko władzy PiS. KOD. Szczecin 2016. Fot.: Mariusz Rakoski/AR[e]TE

KONSEKWENCJE WYBORU I FIASKO PIRAMIDY MASLOWA

Istnienie „nowych” ruchów społecznych zdawało by się wypierać „stare”. Jest to wrażenie mylne, spowodowane przeświadczeniem jakoby ruchy „nowe” dobitniej reprezentowały swoją obecność w sferze świadomości globalnej. Wydaje się, że rolę odgrywa tu inny jeszcze czynnik. Wzmożona obecność „nowych” ruchów jest odpowiedzią na popyt kultury masowej, w której to stała obecność, popieranie jakiegoś ruchu jest nie tylko modą określonej warstwy klasowej, lecz jest popierana lub wymagana przez członków danej społeczności klasowej jako ich prawo, a nawet powinność. Zjawisko takie można zauważyć wśród gwiazd kina światowego, gdzie z racji ich subiektywnie pojmowanego wpływu na grupy społeczne w określonych okresach wiekowych (nastolatki), zalecane jest dla dobra tychże grup, jak również dla wyrobienia własnego wizerunku, popieranie jakiejś idei typu: pokój na świecie, ochrona środowiska, weganizm. Wydaje się, że dominującą tendencją w przypadku gwiazd o formacie światowym w tym polityków, jest popieranie ruchów o charakterze najszerzej akceptowalnym społecznie. Ryzykiem byłoby popieranie czegoś, co nie jest akceptowalne przez min. 50% społeczeństwa, do którego pragniemy się zaliczać i którego represji, w mniejszym lub większym stopniu się obawiamy. Konsekwencje to odpowiednio utrata poparcia politycznego i utrata popularności. Ryzyko takiego niebezpieczeństwa jest przyczyną innego zjawiska socjologicznego, mianowicie: częstej zmienności swoich poglądów co do danych ruchów społecznych. Nastawienie takie obserwujemy wśród osób ubiegających się o jak najszersze poparcie społeczne. Na ile takie maskowanie przynosi pożądane efekty, odpowiedzieć nam mogą każde kolejne wybory.

Jedno trzeba na koniec podkreślić. Pojawianie się coraz większej liczby „nowych” ruchów społecznych wcale nie powoduje zanikania „starych”. Jest to oczywiście związane z aktualnością problemów, na których skupiały się ruchy „stare”. Jeśli można posłużyć się analogią to mamy tu coś odwrotnego do piramidy potrzeb Maslowa. Powstawanie nowych, bardziej subtelnych dążeń, przejawiających się w ruchach „nowych” NIE JEST obserwowalne dopiero po zaspokojeniu dążeń reprezentowanych przez ruchy „stare”.

Można nawet powiedzieć, że dopiero wzajemne uzupełnianie się ruchów „nowych” i „starych”, a także wszelkich mniej lub bardziej powszechnych daje nam ogólny obraz naszych czasów pozwalając w pełni świadomie zadać pytanie: dokąd zmierzamy?

Mirosław Bednarski

Mirosław BednarskiMirosław Bednarski: Absolwent filozofii Pomorskiej Akademii Pedagogicznej, komunikacji społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego oraz filologii angielskiej Uniwersytetu Adama Mickiewicza. Doktorant Uniwersytetu Szczecińskiego w zakresie coachingu i samorozwoju. Tłumacz angielskiego, nauczyciel i wykładowca. Autor licznych artykułów z zakresu psychologii, kulturoznawstwa oraz negocjacji.

WIĘCEJ OPRACOWAŃ TEGO AUTORA W TEMATACH POLECANYCH

1Barbara Szacka, Wprowadzenie do socjologii

2Encyklopedia Multimedialna PWN 2000

3Encyklopedia Multimedialna PWN `96

4Internetowa Encyklopedia PWN 2003

5B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii

Dodaj komentarz